Στη συζήτηση για την κοινωνική επιχείρηση συγχέονται δύο διαφορετικά πράγματα. Το πρώτο είναι η νομική μορφή — η ΚΟΙΝΣΕΠ, με τη συλλογική δομή και τους περιορισμούς της. Το δεύτερο είναι ο κοινωνικός χαρακτηρισμός, που μπορεί να αποκτήσει και μια συνηθισμένη εταιρική μορφή μέσω της εγγραφής στο μητρώο κοινωνικής επιχειρηματικότητας. Η επιλογή δεν κρίνεται από το ποια μορφή «ακούγεται» κοινωνική, αλλά από το τι θα κάνουν στην πράξη τα μέλη, πώς θα χρηματοδοτηθεί το σχέδιο και πώς θα αμείβονται όσοι εργάζονται σε αυτό.
Το πιο συνηθισμένο λάθος είναι η επιλογή της ΚΟΙΝΣΕΠ ως «ελαφρύτερης ΙΚΕ». Η μορφή αυτή έχει σαφείς δεσμεύσεις: περιορισμούς στη διανομή των αποτελεσμάτων, υποχρεωτικά αποθεματικά και κανόνες λειτουργίας που αποτυπώνονται στο καταστατικό. Όταν τα μέλη δεν τα έχουν μελετήσει πριν, τα ανακαλύπτουν την πρώτη φορά που θα ήθελαν να διανείμουν κέρδη.
Τι πρέπει να γνωρίζετε
- Η ΚΟΙΝΣΕΠ είναι νομική μορφή με συλλογική δομή· ο κοινωνικός χαρακτηρισμός είναι ξεχωριστή διαδικασία και μπορεί να αποκτηθεί και από άλλες μορφές.
- Η διανομή των αποτελεσμάτων δεν είναι ελεύθερη: προηγούνται αποθεματικά και ισχύουν περιορισμοί ως προς τα πρόσωπα και τα ποσά.
- Τα μέλη που εργάζονται στην επιχείρηση δημιουργούν ασφαλιστικές και εργατικές υποχρεώσεις από την πρώτη ημέρα, ανεξάρτητα από τη σχέση τους με τον συνεταιρισμό.
- Οι επιχορηγήσεις δεν είναι πωλήσεις: παρακολουθούνται χωριστά, ανά έργο, με δικά τους δικαιολογητικά.
- Η κοινωνική αποστολή δεν υποκαθιστά τις φορολογικές υποχρεώσεις: δηλώσεις, διαβιβάσεις και ασφαλιστικές υποχρεώσεις ισχύουν κανονικά.
Τι είναι τελικά η ΚΟΙΝΣΕΠ — και τι δεν είναι
| Κριτήριο | ΚΟΙΝΣΕΠ | ΙΚΕ ή ΑΕ | Αστική μη κερδοσκοπική / σωματείο |
|---|---|---|---|
| Σκοπός | Κοινωνικός σκοπός με οργανωμένη επιχειρηματική δραστηριότητα | Οικονομικός σκοπός, με δυνατότητα κοινωνικού χαρακτηρισμού | Μη κερδοσκοπικός σκοπός |
| Μέλη | Μέλη με συμμετοχή στη λειτουργία και στις αποφάσεις | Εταίροι ή μέτοχοι κατά μερίδια | Μέλη χωρίς περιουσιακή συμμετοχή στα αποτελέσματα |
| Κεφάλαιο | Συνεταιριστικό κεφάλαιο από τα μέλη | Κεφάλαιο με ελευθερία μεταβίβασης μεριδίων | Δεν υπάρχει κεφάλαιο με την εμπορική έννοια |
| Διανομή αποτελεσμάτων | Με υποχρεωτικά αποθεματικά και περιορισμούς | Κατά μερίδια, με απόφαση της συνέλευσης | Δεν διανέμεται· διατίθεται στον σκοπό |
| Διοίκηση | Συλλογικά όργανα με τήρηση πρακτικών | Διαχειριστής ή διοικητικό συμβούλιο | Διοικητικό συμβούλιο |
| Πότε ταιριάζει | Όταν η συλλογική λειτουργία είναι μέρος του σχεδίου | Όταν προέχει η ανάπτυξη και η άντληση κεφαλαίων | Όταν δεν ασκείται εμπορική δραστηριότητα ως κύρια |
Το κρίσιμο σημείο βρίσκεται στην τελευταία γραμμή. Η ΚΟΙΝΣΕΠ προϋποθέτει ότι τα μέλη θα συμμετέχουν στη λειτουργία, όχι ότι απλώς θα τοποθετήσουν κεφάλαιο. Όταν το σχέδιο έχει επενδυτές που προσδοκούν απόδοση, η συνεταιριστική μορφή δημιουργεί δεσμεύσεις που έρχονται σε αντίθεση με αυτή την προσδοκία.
Τα τρία έσοδα που πρέπει να ξεχωρίζουν
Σε μια κοινωνική επιχείρηση, τα χρήματα έρχονται από διαφορετικές πηγές, και κάθε πηγή έχει δικό της τρόπο παρακολούθησης. Η ανάμιξή τους είναι η πιο συνηθισμένη αιτία ερωτημάτων σε έλεγχο, γιατί δεν μπορεί να αποδειχθεί ποιο ποσό χρηματοδότησε ποια δαπάνη.
- Έσοδα από δραστηριότητα. Πωλήσεις προϊόντων ή υπηρεσιών, με παραστατικά, διαβίβαση και ΦΠΑ όπου αυτός εφαρμόζεται. Είναι τα μόνα έσοδα που συνδέονται με τζίρο και εμπορικό περιθώριο.
- Επιχορηγήσεις και ενισχύσεις. Δεν είναι πωλήσεις. Παρακολουθούνται ανά πρόγραμμα, με τον φάκελο του έργου και με δική τους θέση στις οικονομικές καταστάσεις. Η χρήση τους αποδεικνύεται με τις δαπάνες του συγκεκριμένου έργου.
- Εισφορές και συνδρομές μελών. Έχουν δικό τους χειρισμό και δεν πρέπει να εμφανίζονται ως έσοδο πωλήσεων, γιατί αλλοιώνουν την εικόνα της δραστηριότητας.
Όταν τα τρία αυτά είδη εμφανίζονται σε έναν ενιαίο λογαριασμό, καμία από τις απαιτήσεις δεν ικανοποιείται: ούτε η τεκμηρίωση της επιχορήγησης ούτε η εικόνα του εμπορικού αποτελέσματος ούτε η φορολογική μεταχείριση κάθε ποσού.
Τα μέλη που εργάζονται: το σημείο που ξεχνιέται
Σε ένα νέο συνεταιρισμό, οι πρώτοι εργαζόμενοι είναι συνήθως τα ίδια τα μέλη. Η σχέση τους με την επιχείρηση έχει ασφαλιστικές και εργατικές συνέπειες, και ο τρόπος που θα αποτυπωθεί δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια: καθορίζει το κόστος του σχεδίου από την αρχή.
Αν τα μέλη εργάζονται σε καθημερινή βάση για την επιχείρηση
Εξετάζεται από πριν το καθεστώς απασχόλησης κάθε προσώπου, με βάση την πραγματική σχέση και όχι την ονομασία που δόθηκε. Η ασφαλιστική τακτοποίηση από την πρώτη περίοδο αποτρέπει εκκρεμότητες που μεγαλώνουν με τον χρόνο και δεν τακτοποιούνται αναδρομικά χωρίς κόστος.
Αν οι αμοιβές καταβάλλονται άτυπα, «όταν υπάρχει ταμείο»
Η πρακτική αυτή δημιουργεί πρόβλημα σε δύο επίπεδα: στη μισθοδοσία και στην εικόνα των αποτελεσμάτων. Επιπλέον, για ένα σχέδιο που βασίζεται σε επιχορηγήσεις, οι αδήλωτες αμοιβές δεν μπορούν να εμφανιστούν ως δαπάνη του έργου, άρα χάνονται και από τη χρηματοδότηση.
Αν μέλος προσφέρει υπηρεσίες περιστασιακά
Ελέγχεται αν η σχέση συνιστά απασχόληση ή παροχή υπηρεσιών, γιατί ο χειρισμός διαφέρει σε παραστατικά, κρατήσεις και εισφορές. Η απόφαση δεν λαμβάνεται με βάση τη διευκόλυνση της στιγμής αλλά τη σταθερότητα της συνεργασίας.
Αν αποφασιστεί διανομή αποτελεσμάτων
Πρώτα ελέγχεται τι προβλέπει το καταστατικό και οι κανόνες της μορφής για αποθεματικά και περιορισμούς· μετά υπολογίζεται τι μπορεί πραγματικά να διανεμηθεί. Η σειρά δεν αντιστρέφεται: η απόφαση της συνέλευσης στηρίζεται σε υπολογισμό που έχει ήδη γίνει, όχι σε εκτίμηση του ταμείου.
Τι πρέπει να έχει απαντηθεί πριν από τη σύσταση
Η σύσταση είναι τελευταίο βήμα, όχι πρώτο. Οι αποφάσεις που καθορίζουν αν η μορφή θα λειτουργήσει λαμβάνονται πριν από κάθε κατάθεση εγγράφου:
- Τι ακριβώς θα κάνει η επιχείρηση. Περιγραφή της δραστηριότητας με συγκεκριμένα προϊόντα ή υπηρεσίες και αποδέκτες — όχι γενικός σκοπός.
- Ποια μέλη συμμετέχουν και με ποιο ρόλο. Ποιος αποφασίζει, ποιος εκτελεί, ποιος εκπροσωπεί την επιχείρηση έναντι τρίτων.
- Ποιοι θα εργάζονται και με ποιο καθεστώς. Με το ασφαλιστικό και μισθολογικό κόστος υπολογισμένο από την αρχή, όχι μετά την έναρξη.
- Πώς χρηματοδοτείται η εκκίνηση. Κεφάλαιο μελών, τυχόν επιχορήγηση, αναμενόμενα έσοδα και ο χρόνος μέχρι την πρώτη είσπραξη.
- Πώς αντιμετωπίζονται τα αποτελέσματα. Τι προβλέπουν το καταστατικό και οι κανόνες της μορφής για αποθεματικά και διανομή.
- Πώς τεκμηριώνεται η λειτουργία. Πρακτικά οργάνων, αποφάσεις, ενημερώσεις στα μητρώα — το υλικό που θα ζητηθεί σε έλεγχο ή σε αίτηση χρηματοδότησης.
Τι σημαίνει στην πράξη η ανάμιξη εσόδων
Υποθετικό παράδειγμα
Συνεταιρισμός δώδεκα μελών με τρεις πηγές εσόδων: πωλήσεις προϊόντων 60.000 €, επιχορήγηση 25.000 € για έργο διετίας και εισφορές μελών 3.000 €. Τέσσερα μέλη εργάζονται με πλήρη απασχόληση και το ετήσιο κόστος τους — αμοιβές και εισφορές — φτάνει τις 52.800 €. Τα άμεσα έξοδα της δραστηριότητας είναι 18.000 € και τα λοιπά λειτουργικά 12.000 €.
Από τη δραστηριότητα προκύπτει αποτέλεσμα −22.800 € (42.000 € μικτό αποτέλεσμα μείον 64.800 € λειτουργικά). Η επιχορήγηση των 25.000 € αφορά έργο δύο ετών, οπότε στη φετινή χρήση αναλογούν 12.500 €· το αποτέλεσμα της χρήσης κλείνει γύρω στα −10.300 €.
Στον τραπεζικό λογαριασμό όμως έχουν μπει 85.000 €. Αν η συνέλευση κρίνει από το ταμείο, θα μοιράσει χρήματα που ανήκουν στις δαπάνες της επόμενης χρονιάς. Η εικόνα αλλάζει μόνο όταν τα έσοδα παρακολουθούνται ανά πηγή και η επιχορήγηση αντιστοιχίζεται στην περίοδο που χρηματοδοτεί.
Ποιος κάνει τι
Κατανομή αρμοδιοτήτων
Τα μέλη: αποφασίζουν στα όργανα, τηρούν πρακτικά, ενημερώνουν τον λογιστή για κάθε μεταβολή σε πρόσωπα, ρόλους ή δραστηριότητα και συμφωνούν από την αρχή το καθεστώς απασχόλησης όσων εργάζονται.
Ο λογιστής ή φοροτεχνικός: οργανώνει τη λογιστική παρακολούθηση ανά πηγή εσόδου, χειρίζεται μισθοδοσία και εισφορές, συντάσσει δηλώσεις και διαβιβάσεις, παρακολουθεί αποθεματικά και αποτελέσματα, τηρεί τον φάκελο κάθε επιχορήγησης στα οικονομικά του στοιχεία και μεριμνά για τις ενημερώσεις των μητρώων που αφορούν οικονομικά δεδομένα.
Ο δικηγόρος: συντάσσει και ελέγχει το καταστατικό, κρίνει ζητήματα της συνεταιριστικής νομοθεσίας, τις αρμοδιότητες των οργάνων, τις μεταβολές και τις ευθύνες τους. Ο λογιστής δεν συντάσσει καταστατικό ούτε αποφαίνεται για τη νομική εγκυρότητα αποφάσεων· ζητεί τη νομική εκτίμηση και προσαρμόζει ανάλογα τα λογιστικά δεδομένα.
Ο σύμβουλος του προγράμματος χρηματοδότησης: παρακολουθεί τους όρους και τις δεσμεύσεις του έργου. Ο λογιστής παρέχει τα οικονομικά στοιχεία και τηρεί τον λογιστικό διαχωρισμό, δεν ερμηνεύει όρους της προκήρυξης.
Συνήθη λάθη
| Λάθος | Τι προκαλεί | Πρόληψη |
|---|---|---|
| Επιλογή της μορφής με κριτήριο το κόστος σύστασης | Δεσμεύσεις που ανακαλύπτονται όταν πια έχουν αναληφθεί | Έλεγχος κανόνων διανομής και λειτουργίας πριν από την απόφαση |
| Μέλη που εργάζονται χωρίς τακτοποίηση αμοιβών και ασφάλισης | Εκκρεμότητες ετών, με κόστος δυσανάλογο προς το μέγεθος του σχεδίου | Καθεστώς απασχόλησης συμφωνημένο πριν από την ανάληψη εργασίας |
| Επιχορήγηση περασμένη σε ενιαίο λογαριασμό με τις πωλήσεις | Δεν αποδεικνύεται η χρήση της και χάνονται τα στοιχεία του έργου | Χωριστή παρακολούθηση ανά έργο, με τις δαπάνες που του αντιστοιχούν |
| Διανομή με βάση το υπόλοιπο του ταμείου | Διανομή ποσών που ανήκουν σε υποχρεώσεις της επόμενης περιόδου | Υπολογισμός αποτελέσματος και αποθεματικών πριν από κάθε απόφαση |
| Πρακτικά που δεν τηρούνται ή δεν υπογράφονται | Αποφάσεις που δεν μπορούν να προωθηθούν στα μητρώα | Τήρηση πρακτικών με ημερομηνία και υπογραφές από την πρώτη συνεδρίαση |
| Μεταβολές σε μέλη ή όργανα που δεν δηλώνονται | Η επιχείρηση εμφανίζεται με πρόσωπα που έχουν αποχωρήσει | Δήλωση κάθε μεταβολής μέσα στον χρόνο που προβλέπεται |
| Διπλή δραστηριότητα χωρίς λογιστικό διαχωρισμό | Αδυναμία απόδειξης αποτελέσματος ανά δραστηριότητα | Διαχωρισμός εσόδων και εξόδων ανά δραστηριότητα στα βιβλία |
Για τη σύγκριση μορφών και τα βήματα έναρξης, χρήσιμες είναι οι σελίδες έναρξη επιχείρησης στη Θεσσαλονίκη, λογιστής για ΙΚΕ και εργατικά και ασφαλιστικά θέματα.
Ταιριάζει η συνεταιριστική μορφή σε αυτό που σχεδιάζετε;
Περιγράψτε μας τον σκοπό, τα μέλη και τον τρόπο χρηματοδότησης του σχεδίου. Εξετάζουμε πώς παρακολουθείται κάθε πηγή εσόδου, τι κοστίζει η απασχόληση των μελών και τι σημαίνουν οι κανόνες της μορφής για τα αποτελέσματα, πριν προχωρήσετε στη σύσταση.
Δρ. Χρήστος Χατζηχρήστος · Λογιστής – Φοροτεχνικός Α΄ Τάξης
Κινητό: 6932 888 450
info@drcc.eu
Viber · 6932 888 450 Καραολή και Δημητρίου των Κυπρίων 26
Θεσσαλονίκη, 54630